در گذشته بخش عمدهای از آثار هنری درجه یک دنیا، توسط دلالان سرقت میشد و به همین علت بخش قابل توجهی از هنرمندان در فقر و تنگدستی به سر میبردند. امروزه با ایجاد حق کپی رایت،حمایت از هنرمندان و حفظ اصالت آثار هنری آنها را شاهد هستید. در این مقاله قصد داریم حق کپی رایت و وضعیت آن در دنیا و ایران را توضیح دهیم. در صورتی که شما هم به این حوزه علاقه مند هستید، این مقاله میتواند اطلاعات خوبی را در اختیار شما بگذارد.
در این مطلب بخوانید
حق کپی رایت چیست؟
حق کپی رایت به نوعی حفاظت قانونی از آثار چاپ شده و چاپ نشده ادبی، علمی و هنری میباشد. این آثار به هر صورت که عرضه شوند، در حالی که دارای ماهیتی باشند که قابل درک باشد. یعنی دیده، شنیده یا لمس شوند، شامل این حمایت میشوند. اگر این اثر شامل یک نمایشنامه،مقاله، کد HTML ، ترانه یا گرافیک کامپیوتری باشد که قابلیت ثبت بر کاغذ، نوار کاست، CD یا هارد درایو کامپیوتر را داشته باشد نیز، شامل حق کپی رایت خواهد شد. قانون کپی رایت به خالق اثر اجازه خواهد داد تا از حقوق انحصاری تکثیر، اقتباس در شیوه بیان نو (مانند تبدیل به فیلم یک رمان)، پخش و نمایش عمومی اثر بهره ببرد. انحصاری به این معنی که تنها خالق اثر، نه هیچ شخص دیگری که به نحوی به اثر دسترسی پیدا کند، میتواند از این حق کپی رایت استفاده ببرد.
ضمانت اجرایی حق کپی رایت در ایران چگونه است؟
در حال حاضر در ایران قانونی که به صورت یکپارچه برای عدم حق کپی رایت بیان شده باشد موجودنیست. معمولا قوانین زیادی وجود دارند که فقط برای مالکیت ادبی، هنری و حقوق مربوط به آنها میباشد. این قوانین در لایحهی جامع به صورت یکپارچه به بحث نقض حق کپی رایت میپردازد که البته آن نیز هنوز تصویب نشده است. به طور مثال قانون کپی رایت موسیقی نداریم و در این زمینه سختگیری انجام نشده است. حتی قانون کپی رایت نرم افزار در ایران نیز نداریم و بسیاری از سایتها نرمافزارها را به رایگان در اختیار کابران میگذارند. تا چند سال پیش نیز قانون کپی رایت فیلمهای سینمایی به طور جدی موجود نبود و بسیاری از دستفروشها سیدیهای فیلمهای سینمایی را با قیمت پایین میفروختند. البته هنوز هم کانالهای تلگرامی وجود دارند که فیلمها را به رایگان در دسترس همه میگذارند. اما قانون در مورد سایتها سختگیریهایی در نظر گرفته است. البته حق کپی رایت عکس موجود است و معمولا نام عکاسان، در هر پلتفرمی که عکس منتشر شود، عنوان خواهد شد.
۱. قانونی برای حمایت از حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان (مصوب ۱۳۴۸)
حمایتهای قانونی و مجازات نقض حقوق مالکیت ادبی و هنری در فصل سوم و چهارم این قانون بهترتیب بیان شده است. مادهی ۲۳ قانون ذکر شده بیان میدارد که هرکس که قسمتی یا تمام اثر متعلق به شخص دیگری را که مورد حمایت قانون باشد به نام خود یا به نام خود پدیدآورنده بدون کسب اجازه از او و یا عالماً عامداً به نام شخص دیگری غیر از پدیدآورنده نشر، پخش و یا عرضه کند به حبس تأدیبی از ۶ ماه تا ۳ سال محکوم میشود. مادهی ۲۴ در خصوص ترجمه بیان میدارد که هر شخصی بدون اجازه ترجمهی دیگری را به نام خود یا دیگری چاپ و پخش و نشر کند به حبس تأدیبی از 3 ماه تا 1 سال محکوم خواهد شد. مادهی ۲۵ بیان میدارد که متخلفین از مواد زیر، به حبس تأدیبی از سه ماه تا یکسال محکوم خواهند شد:
• مادهی ۱۷: نام و عنوان و نشانهی مشخصی که معرف اثر باشد از حمایت این قانون برخوردار میشود و هیچ کس نباید آنها را برای اثر دیگری از همان نوع یا مثل آن به ترتیبی که القاء شبهه نماید استفاده کند.
• مادهی ۱۸: انتقالگیرنده و ناشر و افرادی که طبق این قانون اجازه به کارگیری یا استناد یا اقتباس از اثری را بهمنظور انتفاع داشته باشند باید نام پدیدآورنده را با عنوان و نشانهی مشخص معرف اثر همراه اثر یا روی نسخهی اصلی یا نسخههای چاپی یا تکثیر شده به روش معمولی و متداول اعلام و درج کنند مگر اینکه پدیدآورنده به روش دیگری موافقت خود را اعلام کرده باشد.
• مادهی ۱۹: هرگونه تغییر یا تحریف در اثرهای مورد حمایت این قانون و نشر آن بیاجازهی پدیدآورنده ممنوع میباشد.
• مادهی ۲۰: چاپخانهها و بنگاههای ضبط صوت و کارگاهها و اشخاصی که به چاپ یا نشر یا پخش یا ضبط و یا تکثیر اثرهای مورد حمایت این قانون مشغولند باید شمارهی دفعات چاپ و تعداد نسخه های کتاب یا تکثیر یا ضبط یا پخش یا انتشار و شماره مسلسل روی صفحهی موسیقی و صدا را بر روی تمامی نسخههایی که تکثیر خواهند شد با ذکر تاریخ و نام چاپخانه یا بنگاه و کارگاه مربوط بر حسب مورد درج کنند.
همچنین در مادهی ۲۸ قانون مذکور ذکر شده که اگر اشخاص حقوقی مثل شرکتها مرتکب تخلف از این قانون باشند، علاوه بر تعقیب جزاییِ شخصِ حقیقیِ مسئول که جرم مرتکب شده از تصمیم وی رخ داده باشد، خسارات شاکی خصوصی از اموال شخص حقوقی جبران خواهد شد و در صورت عدم تکافوی اموال شخص حقوقی، مابهالتفاوت از اموال مرتکب جرم جبران خواهد شد. همچنین مطابق مادهی ۳۱ قانون، جرایم مصرح در این قانون، با شکایت شاکی خصوصی آغاز و با گذشت ایشان موقوف خواهد شد (جرم قابل گذشت میگویند).
۲. ترجمه و تکثیر کتب و نشر و آثار صوتی ،قانون مصوب ۱۳۵۲
مادهی ۷ قانون ذکر شده بیان میدارد که اشخاصی که عالماً و عامداً مواد ۱ تا ۳ قانون را نقض کنند و یا اشیای ذکر شده را در مادهی ۳ که بهطور غیرمجاز در خارج از کشور تهیه میشوند به کشور صادر یا وارد کنند، علاوه بر تأدیهی خسارت شاکی خصوصی به حبس از سه ماه تا یکسال محکوم خواهند شد.
مواد ۱ تا ۳ این قانون:
• مادهی ۱: مترجم و یا وارث قانونی فقط حق تکثیر یا تجدید چاپ و بهرهبرداری و نشر و پخش هر ترجمهای را دارد. مدت زمان استفاده از این حقوق که به وارث انتقال میابد از تاریخ مرگ مترجم سی سال میباشد. حقوق ذکر شده در این ماده قابل انتقال به غیر میباشد و انتقالگیرنده از نظر به کار گیری از این حقوق قائم مقام انتقالدهنده برای به کار گیری از باقی مدت از این حق میباشد. ذکر نام مترجم در تمام موارد استفاده الزامی خواهد بود.
• مادهی ۲: تکثیر کتاب ها و نشریات به همان شکل و زبانی که چاپ شده برای فروش یا استفاده مادی از طریق عکسبرداری یا روشهای مشابه بدون اجازهی صاحب حق ممنوع میباشد.
• مادهی ۳: نسخهبرداری یا ضبط یا تکثیر منابع صوتی که بر روی صفحه یا نوار یا هر چیز دیگری ضبط میشوند بدون اجازهی تولیدکنندگان انحصاری یا صاحبان حق یا قائم مقام قانونی آنها برای فروش ممنوع خواهد بود. حکم ذکر شده در این ماده شامل نسخهبرداری یا ضبط یا تکثیر از برنامههای رادیو و تلویزیون یا هر گونه پخش دیگری هم میشود.
در ضمن مثل قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان، جرم های موضوع این قانون به وسیله ی شخص حقوقی نیز قابل ارتکاب هست (مادهی ۸) و قابل گذشت هم میباشد (مادهی ۱۲).
۳. نقض حق مؤلف ضمانت اجرایی دارد
در زمینهی ضمانت اجرایی نقض حق مؤلف، قوانین دیگری موجود هستند ازجمله قانون طریقهی مجازات افرادی که در امور سمعی و بصری فعالیتهای غیرمجاز میکنند (مصوب ۱۳۸۶). در این قانون برای فعالیتی که مجاز نمیباشد در زمینهی تولید و تکثیر آثار سمعی و بصری ضمانت اجرایی با تنوع زیاد ازجمله لزوم جبران خسارت زیاندیده، حبس و جزای نقدی در نظرمی گیرند. در این قانون ازجمله جرایم مصرح، معرفی کردن آثار سمعی و بصری غیرمجاز بهجای آثار مجاز، تکثیر بدون مجوز آثار مجاز، فعالیت تجاری در زمینهی تولید، توزیع، تکثیر و عرضهی آثار، نوارها و لوحهای فشردهی صوتی و تصویری بدون داشتن مجوز از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، تکثیر و توزیع عمدهی آثار سمعی و بصری مستهجن و غیر اخلاقی، تهیه و توزیع و تکثیرکنندگان نوارها، دیسکتها و لوحهای فشردهی شو و نمایشهای مبتذل و مستهجن (مواد ۱، ۲ و ۳ قانون ذکر شده ) هستند. در ضمن مطابق مادهی ۱۱ این قانون رسیدگی به جرم های مشروحه موضوع این قانون در صلاحیت دادگاههای انقلاب میباشد.
۴. قانون حمایت از حقوق ایجاد کنندگان نرمافزارهای کامپیوتری
قانون دیگر قانون حمایت از حقوق ایجاد کنندگان نرمافزارهای رایانهای مصوب ۱۳۷۹ میباشد. همان گونه که از نام این قانون بر میآید، در این قانون حقوق مادی و معنوی پدیدآورندگان نرمافزارهای رایانهای ذکر شده است. مطابق مادهی ۱ این قانون، «حق نشر، عرضه، اجرا و حق استفاده مادی و معنوی از نرمافزارهای رایانهای به پدیدآورندهی آن تعلق دارد. روش تدوین و ارائهی دادهها در محیط قابل پردازش رایانهای نیز شامل احکام نرمافزارمیشود.» مطابق مادهی ۳ این قانون، نام، عنوان و نشان مشخصی که معرفی کنندهی نرمافزار باشد از حمایت این قانون برخوردار خواهد بود و هیچکس حق ندارد آنها را برای نرمافزار دیگری از همان نوع یا مثل آن به روشی که القای شبهه کند، استفاده ببرد. در مادهی ۱۳ قانون بهطور کامل ضمانت اجرای نقض حقوق مورد حمایت این قانون، علاوه بر جبران خسارت ضرر کننده، حبس از 91روز تا 6 ماه و جزای نقدی از 10 میلیون تا 50 میلیون ریال ذکر شده است. در ضمن مطابق مادهی ۱۵ این قانون، جرایم مربوط به نقض حقوق مورد حمایت این قانون، از جرمهای قابل گذشت میباشند.
۵. قانون اصلاح قانون مطبوعات
در آخر در قانون مطبوعات مصوب سال ۱۳۶۴ و قانون اصلاح قانون مطبوعات مصوب سال ۱۳۷۹ هم موادی مرتبط با ضمانت اجرای نقض حقوق مؤلف دیده میشود. بند ۹ مادهی ۶ قانون مطبوعات مصوب سال ۱۳۶۴ (اصلاح ۱۳۷۹)، سرقت ادبی را این طور بیان کرده است: «نسبت دادن عمدی تمام یا بخش قابل توجهی از آثار و نوشتههای دیگری به خود یا شخص دیگری، ولو به صورت ترجمه باشد» و در صورتی که در چارچوب قانون مطبوعات قرار بگیرد، مطابق مادهی ۶۹۸ قانون مجازات اسلامی (مجازات نشر اکاذیب) و در خارج از قانون مطبوعات بر طبق قانون حمایت از حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان (مصوب ۱۳۴۸) مجازات میشود. همچنین در مادهی ۳۳ قانون اصلاح قانون مطبوعات (مصوب ۱۳۷۹) تذکر داده شده که «هرگاه درانتشار نشريه، نام ياعلامت نشريهی ديگری ولو با تغييرات جزئی تقليد صورت گیرد و بهشکلی كه برای خواننده اشتباه تصور شود، از انتشار آن جلوگيری شده و مرتكب به حبس تعزيری 61 روز تا 3ماه و جزای نقدی از يك ميليون (۱۰۰۰۰۰۰) ريال تا 10ميليون (۱۰۰۰۰۰۰۰) ريال محكوم خواهد شد. تعقيب جرم و مجازات منوط به شكايات شاكی خصوصی میباشد».
فضای مجازی و سرقت فرهنگی
در زمانی که اینترنت در عمل تمامی مرزها را رد کرده و افرادرا در تعاملی به وسعت گستره دنیا گذاشته است، روند اطلاع رسانی نیز به صورت مثبت و هم منفی شتاب بالایی به خود گرفته است. امروزه شبکه اینترنت به عنوان دروازه جهان اطلاعات شناخته شده است و دریچه ای را برای ورود کاربران به دنیای انواع دانستنیها گشاده، اما همین مشخصهی خاص باعث شده شرایطی در زمینه تولید محتوا در فضای سایبر ایجاد شود که تقریبا هیچ فردی مالک محتوایی که تولید میکند، نمیباشد و به محض تولید وانتشار نخستین نسخهی آن، حتما شاهد تکثیرغیرمجاز آن در دنیای سایبری خواهد بود. استفاده از محتوا و مطالب منتشر شده در فضای وب، دسترسی افراد رابه بسیاری از مطالب و اطلاعاتی که در زمانی آگاهی و دستیابی به آن ها به تلاش زیادی نیاز داشت، به امری عادی مبدل شده است. آن چه در این بین نادیده گرفته میشود و در حال فراموش شدن است درج منبع و ماخذ اولیه مطالب و اطلاعات در این شبکه جهانی میباشد. بارها شاهد بودهاید که برخی سایتها و یا وبلاگها مطلبی را منتشر میکنند که همان مطلب بدون درج منبع اولیه در سایت و یا وبلاگ دیگری به کار برده شده است . حتی گاها دیده شده برخی مطالب در وبلاگهای متفاوت چند دست چرخیده و منبع اولیه گم شده است و در شرایطی افراد به منابعی لینک میشوند که خود آن منابع مطلب را سرقت نموده است. این موضوع در حالی که استفاده از محتویات بدون درج منبع وماخذ اولیه نوعی سرقت به حساب آمده و سبب ایجاد خسارت به کسانی خواهد شد که عمر و سرمایه خود را صرف تولید این محتوا میکنند. عدم رعایت حق کپی رایت یا در واقع نادیده گرفتن حق مالکیت تولید کنندگان محتوا در ایران، باعث کمبود تولید محتوا در فضای سایبر میشود و همین امر به تدریج خسارتهای مختلفی برای حوزه علم، ادب و فرهنگ کشور ما به به بار خواهد ارود. تولید محتوا از لحاظ مختلفی دارای اهمیت میباشد و ازآن جمله میتوان به گسترش زبان فارسی و ارتقای آن در سطح بین الملل اشاره نمود . هم اکنون بسیاری از کشورها برای دستیابی به اعتبار بیشتر، مردم خود را تشویق کرده تا به تولید اطلاعات دراینترنت مشغول شوند. باید بیان کرد که تعمیم قوانین کپی رایت به جامعه مجازی نیازمند اجتهاد و نوعی بومی سازی میباشد. زیست محیط وب دارای شرایط خاصی است که بدون توجه به آنها نمیشود از کپی غیرمجاز محتوا در این فضا جلوگیری کرد. اما اینترنت یک فضای عمومی میباشد که برداشت مطالب در آن آزاد بوده و تقریبا نمیتوان از آن جلوگیری به عمل آورد. آن چه دراینترنت موجود است در صورتی قابل کپی کردن خواهد بود که یا دولتی باشد، یا این که از تاریخ کپی رایت آن گذشته باشد و یا صاحب وب سایت حقوق خود را لغو یا واگذار نموده باشد. درغیر این صورت مطالبی که توسط دیگران دراین فضا تولید شده با کسب اجازه قابل استفاده و کپی میباشد. در همین حال صاحبان فایلهای Midi، تصاویر گرافیکی نوشتهها، متون، HTML و تمام مواردی که به کا رگیری از آنها در این محیط مجاز اعلام شده باشد، به کاربر اجازه نخواهد داد مواد مورد نظر را به نام خود ثبت نماید و این مجوز به معنای احراز مالکیت نمیباشد. اگر چه کاربر این امکان را دارد که از تصاویر گرافیکی که در سایتها رایگان عرضه شده، استفاده نماید اما «صاحب» آن به شمار نماید و آن را متعلق به اموال خود نباید بداند. هم چنین تغییر کلی در نوشته، متن، تصاویر و… شخص دیگر و تبدیل آن به یک نسخه تاره در صورتی که با اجازه صاحب اثر، در متن، تصویر و مواردمشابه آن تغییر کلی صورت گیرد و این تغییرات موافق با شرایط صاحب اثر نیز باشد، فردصاحب اثر جدید میباشد. در غیر این صورت به سرقت فرهنگی محکوم خواهد شد. به عقیده کارشناسان، یکی از معضلات مهم در فضای اینترنت ایرانی و فارسی رعایت نکردن حق کپی رایت میباشد. موضوع کپی رایت در وبلاگ ها بحثی فرعیتر و زیر شاخه اصلی کپی رایت در محیط سایبر و فضای مجازی و اینترنت میباشد، در نتیجه کپی رایت در وبلاگها جدای از بحث مولف و کپی رایت در محیط اینترنت نمیباشد. اما مسئله کپی رایت و رعایت حقوق مالکیت معنوی در فضای مجازی مسئلهای جدی خواهد بود وبررسیها و مطالعات گسترده طلب را نیاز دارد . به دلیل این که امکان سرقت محتوا در این فضا به آسانی ممکن شده و متاسفانه در این حیطه نیز قوانین محکم و جامع وضع نشدهاند. همین اندازه باید با تدبیر لازم و قوانین خاصی به دفاع بیشتری از حقوق شهروندان بپردازیم و در این میان اجرای یک قانون جامع که تا حد ممکن سوءاستفاده را در این حوزه کاهش دهد، امری شدنی و ضروری به حساب میآید.
سوشال مدیا و حق کپی رایت
در این قسمت از مقاله توضیح میدهیم که رسانههای اجتماعی مختلف مثل اینستاگرام، یوتیوب و تلگرام چه اقداماتی را جهت رعایت حق کپی رایت انجام میدهند.
• اینستاگرام: اینستاگرام، دارای الگوریتمهای هوش مصنوعی پیشرفتهای است و به کمک آن قادر هستید حق کپی رایت را رعایت کنید. البته برای کاربران نیز امکان دارد که رعایت نکردن کپی رایت را به مسئولان و کارشناسان این رسانه اجتماعی گزارش بدهند. به عنوان مثال اینستاگرام روی موسیقیهایی که کاربران، روی ویدیوها میگذارند خیلی حساس میباشد و محتواهایی که به این موضوع اهمیت ندهند، به سرعت شناسایی و حذف خواهند شد.
• تلگرام:حق کپی رایت در تلگرام پیشرفت چندانی ندارد و روند بهبود این وضعیت، به کندی پیش خواهد رفت. البته پیش از این تلگرام چندین کانال دانلود فیلم به صورت غیرقانونی را فیلتر نمود اما لازم است اقدامات خیلی بیشتر و گستردهتری در این زمینه انجام دهد .
• یوتیوب: یوتیوب، بی شک در بین رسانههای اجتماعی، پرچمدار رعایت حق کپی رایت میباشد و با تمام قوا برای رعایت قوانین مربوط به کپی رایت ایستاده است تا بتواند از این روش ، ضایع شدن حق هنرمندان و متضرر شدن آنها را از بین ببرد. در صورتی که تنها بخشی از محتوایی که در یوتیوب انتشار پیدا میکند، مجوز کپی رایت نداشته باشد، محتوای مورد نظر حذف خواهد شد. یوتیوب سعی دارد که حق کپی رایت را در زمینه موسیقی نیز اعمال نماید .. در صورتی که افراد گوناگون، درک کنند که سایر کانالها، بدون داشتن مجوز آثار آنها را به کار برده اند، میتوانند به یوتیوب گزارش ارسال کنند و مانع این کارشوند.
سخن آخر
شما قادر خواهید بود به جای استفاده از محصولات تجاری از برنامههای متنباز (رایگان) استفاده نمایید، به عنوان مثال به جای ویندوز از سیستمعاملی مانند لینوکس استفاده ببرید، برنامههای متن باز و رایگان توسط افراد مختلف توسعهداده شده اند و به صورت رایگان در اختیار مردم دنیا قرار گرفته اند، با انجام اینکار شما علاوه بر کمک به محصولات متنباز حق کپی رایت را نیز رعایت نموده اید! در ضمن بسیاری از برنامههای تجاری دارای یک نسخهی رایگان نیز هستند که امکانات کمتری نسبت به نسخهی تجاری برنامه خواهد داشت ولی کار یک کاربر عادی را آسان میکند. علاوه بر نرمافزارها، سایر محصولات مجازی مثل فیلم، موسیقی، تصویر، مقالات الکترونیک و… هم ممکن است دارای حق کپی رایت باشند و باید با پرداخت هزینه از آنها استفاده نمود. سعی داشته باشید از انتشار نوشتههای موجود در اینترنت بدون ذکر منبع خوداری کنید. تلاش کنید همیشه طرح و ایدهی خودتان را مطرح نمایید و به شدت کپی کردن را ترک کنید! و در نهایت میتوانید این نوشته را در شبکههای اجتماعی منتشر نمایید و به گسترش فرهنگ رعایت حق کپی رایت کمک کرده باشید.
